گابلت درام (goblet drum)، که انواع آن بانام‌هایی همچون تارابوکا، داربوکا، دومبک و تبلا نیز شناخته می‌شود، یکی از انواع سازهای پوست‌صدای  یه طرفه، با بدنه‌ای به شکل «گابلت» یا «جام»، که به طوره ویژه در مصر، خاورمیانه، شمال آفریقا و جنوب آسیا و اروپای شرقی استفاده می‌شود. ساز جمبه آفریقایی ( djembe) هم از این خانواده است , متعلق به غرب آفریقا است، در این مطلب در مجله پیانو باربد، ما درباره گابلت درام‌های شمال آفریقا و هم‌چنین انواع شرقی آن صحبت خواهیم کرد که با جمبه آفریقایی متفاوت هستند.

جمبه داربوکا
جمبه (djembe) آفریقایی
داربوکا

«پوست صداها» یا «ممبرانوفون‌ها» گروهی از سازها هستند که در آن‌ها صدا از طریق ارتعاش پوست حاصل می‌شود. پوست صداها را می‌توان به گروه‌های مختلفی تقسیم کرد. پوست‌صداها را می‌توان در یک تقسیم‌بندی به دو گروه کلی تقسیم کرد: پوست‌صداهای دو طرفه مثل انواع دهل و طبل‌ها و پوست‌صدا‌های یک طرفه که شامل یک طرف باز و یک طرف بسته‌اند. یک طرف بازها، بدنه‌ای استوانه‌ای یا شبه استوانه‌ای دارند که بر روی یک دهانه آن پوست کشیده می‌شود و داربوکا جزء همین دسته است. موادی که به طور سنتی برای ساخت بدنه داربوکا مورد استفاده قرار می‌گیرد سفال و سرامیک و گهگاه فلز است و پوست روی سر ساز معمولا از جنس پوست بز است، اما داربوکاهای مدرن به طور معمول بدنه‌ای فلزی دارند که سر آن‌ها با پوست‌های مصنوعی (پلاستیکی) پوشیده شده است.

تاریخچه داربوکا

ریشه واژه عربی مصری «داربوکا» احتمالا به واژه «دَرَبَ» به معنی ضربه زدن بر می‌گردد. این ساز از هزاران سال پیش در فرهنگ‌های منطقه بین‌النهرین و مصر باستان استفاده می‌شده است. شواهدی مربوط به وجود گابلت درام‌ها از حدود ۱۱۰۰ پیش از میلاد مسیح در مناطق بابل و سومر باستان به دست آمده است. در برخی مناطق آسیایی، داربوکاهایی در اندازه بزرگ که هنگام نواختن روی زمین گذاشته می‌شدند و در مراسم مذهبی و معابد استفاده می‌شدند، بازمانده‌ کاربرد باستانی درام هستند.

تکنیک نواختن داربوکا

گابلت درام‌هایی که درشمال آفریقا و آسیا رایج هستند، از نظر نوع نواختن با درام‌هایی مثل جمبه که متعلق به غرب آفریقا هستند، فرق دارند. با گابلت‌ درام‌های آسیایی، ریتم‌های تند و ضربه‌های سبک‌تر اجرا می‌شوند. دو نوع اصلی از گابلت درام وجود دارد. استایل مصری که به نام «داربوکا» مشهور است و به نام تبلا (Tabla) هم رواج دارد. نوع دیگر گابلت درام آسیایی، استایل ترکی است. اجرای ریتم‌های تند با نوع مصری بهتر است. گابلت درام ممکن است که زیر بازوی نوازنده ( معمولا برای چپ دست‌ها، دست راست و برای راست دست‌ها، دست چپ) قرار گیرد یا اینکه در حالی که  نوازنده نشسته است به پهلو روی پاهای او قرار گیرد .بعضی از درام‌ها وسایل جانبی مثل استرپ یا بند دارند که به وسیله آن می‌توانند روی شانه آویزان شوند، در این حالت نوازنده می‌تواند در حالت ایستاده یا حتی در حالت رقص نیز درام خود را بنوازد.

سه تن صدایی اصلی که معمولا با گابلت درام اجرا می‌شود، عبارتند از: صدای اول که به صدای Doom مشهور است، این صدا با استفاده از کف دست و طول انگشتان در مرکز سر ساز ایجاد می‌شود  و برای ایجاد صدایی بازتر باید سریع‌تر دست را از روی پوست برداشت. صدای دوم Tak نام دارد، این صدا زیرتر است و با ضربه نوک انگشتان به لبه‌های سر ساز ایجاد می‌شود. صدای Tak که با دست غیر اصلی نوازنده ایجاد می‌شود، مثلا اگر چپ دست است با دست راست آن را ایجاد می‌کند، به صدای Ka نیز مشهور است. صدای سوم یک صدای بسته (closed sound) است که به صدای pa یا sak شهرت دارد. برای ایجاد این صدا دست به صورت خیلی کوتاه روی پوست ساز قرار می‌گیرد و اجازه نمی‌دهد که صدایی باز شکل بگیرد. علاوه بر این سه صدای اصلی، تکنیک‌های پیچیده‌تری هم وجود دارد که برخی از آن‌ها عبارتند از snaps, slaps, pops – rolls. این تکنیک‌ها به عنوان زینت به کار می‌روند.  کف زدن و ضربه به بدنه درام هم جز تکنیک‌هایی است که به تکنیک‌های اجرایی روی سر ساز اضافه می‌شوند. تکنیک دیگری که در کشورهای یونان، بلغارستان، ترکیه و مصر رایج است، ضربه زدن با انگشتان یک دست به همراه ضربه با یک استیک یا چوبک در دست دیگر است.

در ویدوی زیر می‌توانید، اجرای ده ریتم برترخاورمیانه‌ای را با داربوکا مشاهده کنید.

تمپو

در ایران ازداربوکا به عنوان تمپو یا ساز «تمپوی عربی» یاد می‌شود. کاربرد این ساز معمولا در موسیقی فلکلوریک بیشتر است. البته در موسیقی های تلفیقی نیز کاربرد دارد. اما نقش اساسی آن در موسیقی نواحی جنوب ایران یا به اصطلاح «بندری» بیشتر محسوس است. با اینکه شکل ظاهری اش بسیار شبیه تنبک است ولی شیوه نواختن و رنگ صدایش کاملاً متفاوت است. در بنادر و جزایر هرمزگان تمپو همراهی|‌کننده عود، آواز و چند ساز کوبه‌ای دیگر است. در هرمزگان هم تمپوی سفالی و هم تمپوی فلزی متداول‌اند و رپرتوار گروه‌هایی که تمپو در آن‌ها حضور دارد بیشتر موسیقی عربی و گاه نیز موسیقی بومی هرمزگان است. واژه تمپو ممکن است یک«نام آوا» و بر گرفته از دو صدای اصلی این ساز یعنی«تم» و «پو» (مانند تم و بک = تمبک) و یا همان تمپو به معنای سرعت و در کاربرد عملی آن، ضرب، باشد. تمپوهای رایج در ایران سفالی و یا فلزی‌اند. نوع سفالی آن قدمت بیشتری دارد و صدای تمپوی سفالی به علت جنس آن بهتر و پخته‌تر است.

استفاده از تمپو یا داربوکا در موسیقی کلاسیک غربی

اولین باری که از گابلت درام در موسیقی غربی استفاده شد در اپرای  Les Troyens اثر هکتور برلیوز، آهنگساز فرانسوی بود. آهنگساز مصری حلیم عبد المسیح الضبع‎ نیز برای اولین بار در دهه ۱۹۵۰، قطعاتی را برای گابلت درام و ارکستر ساخت.

انوع پوست تمپو یا داربوکا

همان‌طور که شاید احتمالا بدانید نوازندگان مختلف، از پوست‌های متفاوتی برای داربوکا استفاده می‌کنند. پوست‌های بسیار متنوعی برای داربوکا وجود دارد که هر کدام رنگ صدایی خاص خود را ایجاد می‌کنند. در ادامه به مقایسه و بررسی مهم‌ترین انواع پوست برای تمپو می‌پردازیم.

پوست شفاف

جنس این نوع پوست تمپو از پلاستیک است و در دو ضخامت ۳/ و ۶/ میلیمتری عرضه می‌شود. از مزیت‌های این نوع پوست می‌توان به این موضوع اشاره کرد که سوار کردن این نوع پوست روی تمپو بسیار آسان است و وقتی که بر اثر زیاد نواختن ساز، پوست شل شود، همیشه این امکان را دارید که پیچ‌های اطراف رینگ پوست را سفت کنید (البته به شرط اینکه قبلا تا آخر پیچ را سفت نکرده باشید) و با این کار پوست را بیشتر بکشید تا از وضعیت شل‌شدگی خارج شود. از معایب این پوست می‌توان به این نکته اشاره کرد که نسبت به سایر پوست‌ها، زودتر فرسوده می‌شوند و اگر شما نوازنده‌ای باشید که به طور مستمر تمرین می‌کنید نیاز دارید که اغلب پوست ساز را تعویض کنید. نکته  دیگری که خوب است به آن اشاره کنیم این است که چون پلاستیک نازک است، هر گونه خراشیدگی یا کثیفی به راحتی روی پوست دیده می‌شود. اما در مورد صدا، باید بگوییم که این پوست رایج‌ترین پوستی است که در تمپو‌ها استفاده می‌شود. صدای Doom حاصل از آن شفاف و رسا است. بسیاری از نوازندگی که به موسیقی عربی و موسیقی رقص علاقه دارند این پوست را ترجیح می‌دهند. هم‌چنین این پوست ارزان‌ترین نوع پوست داربوکا در بازار است.

پوست پاور بیت (سفید، سیاه و شفاف)

پوست پاور بیت (power beat)، یکی از محبوب‌ترین پوست‌های داربوکا است. این نوع پوست از پلاستیک با کیفیت بالا تهیه شده است و ضخامتی در حدود ۸/ میلیمتر دارد. رینگ اطراف این نوع پوست در قیاس با پوست شفاف مصری، از دقت و استقامت بیشتری برخوردار است اما درقیاس با آن کمتر انعطاف‌پذیر است. برای مثال موقع نصب کردن آن،  کار کمی پیچیده‌تر است. از مزیت‌های این نوع پوست می‌توان به ظاهر زیبای آن اشاره کرد. و هم‌چنین شما با تمپویی که دارای این نوع پوست است، می‌توانید مدت زمان زیادی در حالی که پوست کشیدگی لازم را دارد و کوک است، بنوازید و هم‌چنان صدایی متعادل و کوک به شما بدهد. شما نیازی نخواهید داشت که این پوست را زود به زود تعویض کنید، علاوه بر این سه نوع رنگ صوتی مختلف را می‌توان با این نوع پوست اجرا کرد. از معایب این نوع پوست دشواری در نصب کردن آن  است. اگر شما تجربه‌ای در نصب پوست تمپو نداشته باشید احتمال اینکه آن را پاره کنید یا به پیچ و رینگ آن آسیب بزنید وجود دارد. کوک کردن  این نوع پوست هم از نوع قبل تخصصی‌تر است و هم نیاز دارد که دانشی نسبی در این مورد داشته باشید، چون موقع نصب، این پوست بیش از حد کش می‌آید. از نظر صدادهی باید بگوییم که ضخامت  ۸/ باعث می‌شود که صدای Tack و slap خیلی تیز شود ولی صدای Doom این نوع پوست عالی است. صدای پوست «پاور بیت»، بعد از حدود یک ماه نوازندگی بهتر خواهد شد.

پوست فیبر رمو (قهوه‌ای و سفید)

پوست فیبر رمو (Remo fiber) پوستی منحصر‌به فرد برای داربوکا محسوب می‌شود. ضخامت این نوع پوست هم ۸/ میلیمتر است و از نظر ساختار به پوست پاور بیت شبیه است. بیشتر کسانی که این نوع پوست را انتخاب می‌کنند، رنگ قهوه‌ای آن را به خاطر شباهت به پوست‌های سنتی ترجیح می‌دهند. این نوع پوست داربوکا، صدایی ترد و کریسپی دارد و معمولا بم‌تر از صدای پوست پاور بیت است. توصیه ما این است که نوازندگان تازه‌کار این نوع پوست را برای شروع استفاده نکنند. مزیت دیگری که این نوع پوست دارد این است که وقتی شما انگشتتان را به بالا و پایین حرکت می‌دهید، صدایی از آن خارج می‌شود که از سایر انواع پوست تمپو خارج نمی‌شود. (خوب است بدانیم که این خصوصیت از نظر برخی نوازندگان ، عیب محسوب می‌شود). از مزایای پوست رمو می‌توان به این نکته اشاره کرد که صدایی منحصر‌به  فرد تولید می‌کند و می‌تواند رنگ صدایی خاصی به موسیقی شما بدهد. از معایب این نوع پوست باید اشاره کنیم که برای اجراهای سولو چندان مناسب نیست و در موارد زیادی بعد از نصب آن، به شکلی کش نمی‌آید که بتوان درست آن را کوک کرد. کوک کردن پوست رمو برای نوازندگان تازه‌کار راحت نیست. پوست رمو قهوه‌ای برای کسانی توصیه می‌شود که دنبال تجربه جدید در تمپو‌نوازی هستند و می‌خواهند رنگ صوتی تازه‌ای را تجربه کنند.

پوست ماهی یا فیش اسکین

وقتی درباره پوست‌های طبیعی صحبت می‌کنیم، منظور رایج‌ترین پوست‌ها، یعنی پوست ماهی و بز هستند. این پوست‌ها توسط سازنده داربوکاهایی از جنس سرامیک و سفال استفاده می‌شوند. تنها راهی که برای کش دادن آن‌ها وجود دارد، حرارت دادن آن‌ها است. به  این صورت که یا باید یک لامپ از داخل پوست را حرارت بدهد یا از بیرون با وسیله‌ای مانند سشوآر می‌توان آن را حرارت داد. از مزیت‌های این نوع پوست طنین یا رزونانس قوی و شدت  صدای بیشتر آن است. معمولا داربوکا نوازان این نوع پوست را بسیار دوست دارند و برای ضبط استودیو ترجیح  می‌دهند. از معایب این نوع پوست می‌توان به نازکی بیش از حد آن اشاره کرد که باعث می‌شود در طول زمان پاره شود، هم‌چنین به دلیل کمیاب بودن پوست ماهی، این نوع داربوکا گران‌قیمت می‌شود. اگر این پوست در جایی باشد که آب و هوا بسیار خشک باشد،‌احتمال پاره شدن آن بالاتر خواهد رفت.

پوست بز

وقتی یک داربوکای سرامیکی حرفه‌ای داشته باشید، پوست بز بهترین گزینه برای آن  است. از مزایای پوست بز، این است که شما همیشه می‌توانید بین نوع نازک و ضخیم آن حق انتخاب داشته باشید و همین باعث می‌شود روی صدایی که می‌خواهید تولید کنید، کنترل بیشتری داشته باشید. پوست بز بسیار قوی است و احتمال اینکه پاره بشود، بسیار کم است. پوست بز برای داربوکا در رنگ‌های متنوعی از سفید تا زرد در دسترس است. از معایب انتخاب این نوع پوست این است که اگر نوع مرغوب آن روی یک داربوکای سرامیکی حرفه‌ای به کار نرود، صدادهی خوبی نخواهد داشت و اغلب تشخیص کیفیت پوست بز برای هنرجویان تازه‌کار دشوار است. پوست بز، رایج‌ترین پوست برای تمپو‌های سرامیکی یا سفالی است. اگر تمپوی سرامیکی شما خوش‌ساخت و حرفه‌ای باشد، آنوقت پوست بز، یکی از بهترین صداهایی را که می‌توان از این ساز شنید، برای شما تولید می‌کند. اما توصیه ما برای شروع نوازندگی تمپو، استفاده از پوست بز یا ماهی نیست.

منبع:
Arabi Instruments
wikipedia.org