معرفی و بررسی

سازندگان سازهای کلاویه‌ای، از فرانسه تا ایران

نویسنده

Avatar

کلود مرسی‌یر یوتی‌یر شخصیت بزرگ در دنیای کوچک هارپسیکورد، در احیای این ساز نقشی کلیدی داشته است. از زمان انقلاب فرانسه، او نخستین سازندهٔ ساز است که خود را به‌تمامی وقف هارپسیکورد کرده است.

کلود مرسی‌یر در کارخانهٔ خود در پاریس

نوین مورخی

در قلب پاریس، در فروشگاه «A la corde pincée» می‌توان عطر و بوی نوستالژیک سنت بزرگ هارپسیکوردسازی به سرپرستی «کلود مرسی‌یر- یوتی‌یر» (۱) را حس کرد. کلود در سال ۱۹۳۱ در کن به‌دنیا آمد. او دورهٔ آموزش ویولن‌سل را در تولون گذراند. «اولین بار که صدای هارپسیکورد را شنیدم، حس کردم این ساز را می‌شناسم، مثل یک تناسخ بود!» این آشنایی در یکی از روزهای سال ۱۹۴۷ اتفاق افتاد. دانشجوی جوان اولین هارپسیکورد خود را در سال ۱۹۵۱ ساخت. موسیقی عمیق هارپسیکوردنواز فرانسوی‌لهستانی، «واندا لاندوسکا» (۲)، او را تحت تاثیر قرار داد و تصمیم گرفت در کلاس‌هایش شرکت کند و با او در ارتباط باشد. تدریس او، آتار ضبط‌شده و نوشته‌هایش بر شاگرد جوان تاثیر بسیاری داشت.

فروشگاه «A la corde pincée» در پاریس

در بین همهٔ هنرمندان و سازسازان بزرگ آلمانی در حوزه‌ای که داشت حوزهٔ اصلی زندگی کلود می‌شد، ملاقات و همکاری با واندا لاندوسکا از همه فراتر بود. کلود در سال ۱۹۵۵ به باواریا رفت و در کارخانهٔ کورت ویتمیر به‌مدت دو سال مهارت‌های خود را تکمیل کرد. سپس، قبل از بازگشت به فرانسه، کار کردن با نوپارت (۳)، بزرگترین هارپسیکوردساز آلمانی آن زمان، را تجربه کرد.

واندا لاندوسکا در حال نواختن هارپسیکورد

سه معجزه

آزمودن مسیر کاری در دنیای هارپسیکورد برای کلود یک معجزه بود. «در سال ۱۹۶۹ در پاریس یک مغازه باز می‌کنم.» اولین معجزه: «از زمان لویی چهاردهم، این اولین فروشگاهی است که منحصرا به هارپسیکورد اختصاص یافته است.» آغازی برای زنده کردن این ساز در فرانسه. او پنج سال بعد در پشت فروشگاه، کارخانهٔ خود را راه‌اندازی کرد و دامنهٔ فعالیت‌هایش را گسترش داد: نگه‌داری و فروش هارپسیکورد، تولید، اجاره و سپس بازسازی سازهای قدیمی. معجزهٔ دوم اینجاست: «نوازندگان وآهنگ‌سازان در فرانسه بالاخره توانستند هارپسیکوردهایی با کیفیت خوب پیدا کنند.»

ظهور گرامافون معجزهٔ سومی را در پی داشت. از اواسط دههٔ شصت، نسل جدید هارپسیکوردنوازها، ادیت‌کننده‌ها و سازنده‌های گرامافون، سعی کردند با این شیوهٔ جدید ضبط، خود را متمایز کنند؛ آن‌ها به بررسی موسیقی قدیم پرداختند. بین سال‌های ۱۹۶۵ و ۲۰۰۵، هارپسیکوردهایی که کلود مرسی‌یر ساخته بود یا تعمیر و بازسازی کرده بود در بیش از ۹۰۰۰ کنسرت و حدود ۷۰۰ ضبط استفاده و در بیش از ۴۰۰ فیلم تاریخی نمایان شدند.

A la corde pincée موجب بازگشت پرقدرت هارپسیکورد به‌همراه موجی از خلاقیت‌ها شد که راه را برای تولد دوبارهٔ آن هموارتر می‌کرد. از سال‌های دههٔ ۷۰، با حمایت وزیر فرهنگ، هنرکدهٔ جدید موسیقی تاسیس شد که در آنجا کلاس‌های هارپسیکورد برگزار می‌شد، حتی موسیقی جاز و موسیقی معاصر هم در آنجا راه خود را باز کردند. امروزه هارپسیکورد بازار کوچک اما فعالی دارد. سازهایی که از زیر دست کلود مرسی‌یر یوتی‌یر بیرون آمدند همیشه بی‌نظیرند: «دقت و تلاش خود را برای تولید کپی‌هایی برگرفته از مدل برادران گوییام و هنری هِمش (۴ و ۵) تولیدکننده‌های بزرگ فرانسوی قرن ۱۸ به‌کار می‌گیرم.» با همان عشق و علاقه.

محمد ملازم نخستین شرکت بزرگ مونتاژ پیانو در ایران را در شیراز تاسیس کرد.

داستان شکل‌گیری پیانو باربد

محمد ملازم در کارخانهٔ پیانو در شیراز

نوین مورخی

در جنوب ایران، در چند کیلومتری شیراز یک کارخانهٔ پیانو قرار دارد: یک کارخانهٔ دستی پیچیده و تاثیرگذار که آرامش خاصی در آن جریان دارد. اینجا میزبان پیانوهایی است که به‌تمامی در ایران مونتاژ می‌شوند.

مروری بر پیانو در ایران

براساس دانشنامهٔ ایرانیکا، در سال ۱۸۰۶، ناپلئون بناپارت پیانویی به فتحعلی شاه قاجار اهدا کرد. او نمی‌دانست با چنین سازی چه‌کار کند و به آن دست نمی‌زد!
اما امروزه تغییرات مثبتی اتفاق افتاده است. پیانو شوقی روزافزون در میان آهنگسازان و نوازندگان ایجاد کرده و در ایران هم مثل کشورهای دیگر جای خود را پیدا کرده است. لیلا رمضان در پروژهٔ «صد سال موسیقی ایرانی برای پیانو» که از دسامبر ۲۰۱۴ آغاز شده است، تاریخ پیانو در ایران را بازگو می‌کند. رامبراند فریش (۶) تمام تلاش خود را کرد تا پیانوی بناپارت را پیدا کند، برای اینکه روزی بتواند با آن (آثار هنری را) بنوازد. پیانو جایگاه خود را در رپرتوار موسیقی معاصر ایران پیدا کرد.

در سال ۲۰۱۴ بود که محمد ملازم کارخانهٔ مونتاژ پیانو را در شیراز تاسیس کرد. حدود ۶۰ نیروی انسانی که در آلمان و آسیا دوره دیدند، موفق به کسب تخصص در مهارت‌های کلیدی مونتاژ، رگلاژ و صداسازی شدند.

امروز باربد بزرگترین سازندهٔ پیانو در ایران به‌شمار می‌آید که شامل دوازده شعبه در داخل کشور است. اجتماعی که بازار را به روی نسل جوانی از پیانیست‌های مشتاق گشوده است.

ژوئل ژوبه (۷)، که چهل سال است به کوک کردن و تعمیر پیانو اشتغال دارد، به‌دلیل استعداد و مهارتش بسیار محبوب است. او عهده‌دار مسئولیت ۱۳۰ پیانویی است که در هنرستان عالی موسیقی در شهر لوزان نگهداری می‌شود. ژوبه در دسامبر گذشته، به‌دعوت محمد ملازم به‌منظور بازبینی اولیهٔ سازهای باربد به شیراز آمد.

ژوئل ژوبه می‌گوید: «تولید و کیفیت کار کارکنان با گذشت کمی بیشتر از دو سال از تاسیس کارخانه، من را تحت تاثیر قرار داد. در ایرانی‌ها علاقه و انگیزه‌ای می‌بینم. پیانو در ایران آینده خواهد داشت. بنابراین باید با سازهای خوب، موزیسین‌ها را پرورش دهیم.» ژوئل ژوبه به فکر همکاری با یاران ایرانی خود افتاد که به‌زودی می‌توانستند طرح کارآموزی را ارائه دهند. وی اضافه می‌کند: «اولین بار است که چنین پروژه‌ای برای تعمیر و کوک در ایران اتفاق می‌افتد و می‌تواند به اولین کارگاه تعمیر در کشور تبدیل شود.»

محمد ملازم به آیندهٔ باربد اطمینان دارد: «شک ندارم که در سال‌های آینده، وضعیت تولید پیانوهای ما در کیفیت و کمیت به سطح عالی می‌رسد.» حتی ایجاد شعبه‌ای در خارج از کشور دور از ذهن نیست.

پانوشت:
1.Claude Mercier-Ythier
2.Wanda Landowska
3. Johann Christoph Neupert
4.Guillaume Hemsch
5.Henri Hemsch
6.Rembrandt Frerichs
7.Joël Jobé

منبع: مجلهٔ فرانسوی Resonance