معرفی و بررسی, نامشخص

نخستین پیانیست‌های ایرانی

نویسنده

AvatarAvatar

ورود پیانو به ایران

اولین ورود پیانو به ایران در زمان ناصرالدین شاه اتفاق افتاد، یعنی زمانی که سفیر ناپلئون بناپارت پیانویی پنج اکتاو که کوچک‌تر از پیانوهای معمول است به ایران آورد و تقدیم شاه کرد. این پیانو مدت‌ها در دربار خاک می‌خورد زیرا شاه نمی‌دانست با آن چه کند.
مدتی بعد وقتی ناصرالدین شاه به فرانسه سفر کرد در بازدید از یک نمایشگاه پیانو در پاریس چند پیانو برای دربار خود سفارش داد. این پیانوها به ایران آمدند اما همچنان شخصی نبود که نواختن آن‌ها را بداند. بالاخره یکی از موسیقی‌دان‌های دربار به نام محمدصادق خان اولین کسی بود که موفق شد پیانو بنوازد.

محمدصادق خان (سرورالملک)

محمدصادق خان نوازنده چیره‌دست سنتور در دربار ناصرالدین شاه و رئیس گروه موسیقی دربار بود. او بر اساس شباهت‌هایی که بین نواختن سنتور و پیانو وجود دارد سعی کرد با شیوه نواختن این ساز آشنا شود. او در واقع اولین موسیقی‌دان ایرانی بود که دست به پیانو برد و همچنین اولین کسی بود که کوک پیانو را ایرانی کرد. گفته می‌شود کوک شور پیانو از ابتکارات او است. محمدصادق خان مدتی معلم پیانو دختر ناصرالدین شاه نیز بود. در این زمان بعضی از زنان دیگر دربار ناصری نیز نواختن پیانو را یاد می‌گرفتند.

محمدصادق خان ملقب به سرورالملک
نخستین زن پیانیست ایرانی
عصمت‌الدوله، دختر ناصرالدین شاه، که او را اولین زن نوازنده پیانو در ایران می‌دانند.

در دوران ناصرالدین شاه، دولت ایران یک رهبر ارکستر نظامی فرانسوی به نام ژان باتیست لومر را به ایران دعوت و او را استخدام کرد.
او اولین سرود نظامی ایران را ساخت که دسته موزیک نظامی به رهبری خودش آن را اجرا کرد. لومر همچنین اولین کتاب تئوری موسیقی در ایران را با ترجمه مزین‌الدوله به چاپ رساند. حضور این شخص راه را برای ورود سازهای غربی از جمله پیانو به ایران هموار کرد.

غلامرضا سالار معزز

غلامرضا خان مین‌باشیان (سالار معزز)‌ از شاگردان لومر بود که بعدها دستیار او شد و مدتی با همکاری او به تدریس پیانو مشغول شد. پس از سرورالملک او نخستین کسی بود که پیانو را ایرانی کوک می‌کرد و با آن ردیف‌های آوازی ایرانی را می‌نواخت. او یک سرود رسمی در جریان انقلاب مشروطیت ساخت و بیشتر سرودهای نظامی آن زمان ساخته اوست.

غلامحسین مین‌باشیان

پسر غلامرضا سالار معزز بود و اولین ارکستر سمفونیک ایران را تاسیس کرد.

مشیر همایون شهردار

او پیانو را نزد محمدصادق خان سرورالملک آموخته بود و نخستین کسی بود که نواختن آکورد در موسیقی ایرانی را رایج کرد. گفته می‌شود که سبک او در نوازندگی پیانو به نوازندگی سنتور بسیار شبیه بود، زیرا او سال‌ها نزد محمدصادق خان سنتورنوازی کرده بود. ابداع پیش‌درآمد را نیز به مشیر همایون نسبت داده‌اند:
«می‌گویند وقتی که بنا باشد کنسرتی داده شود، در هنگام تمرین رکن الدین خان پیشنهاد کرد خوب است اول قطعه‌ای با هم بنوازیم و بعد از آن به آواز بپردازیم، سؤال شده کدام قطعه را بنوازیم؟ پیشنهاددهنده گفت من آهنگی به این سبک دارم. حضار میل به شنیدن آن پیدا کردند و سازنده آن آهنگ آن را نواخت و مورد پسند واقع شد. بنا به پیشنهاد مشیر همایون شهردار به مناسبت اینکه پیش از درآمد آواز زده می‌شود به پیش‌درآمد موسوم شد.»

او زمانی به دعوت یک کمپانی برای پُرکردن صفحه به لندن رفت. صفحه‌ای به آوازخوانی رضاقلی میرزا ظلی از معروف‌ترین اجراهای او است. صفحه‌های دشتی و راست‌پنجگاه او نیز تک‌نوازی‌هایی است که آینه مهارت و هنر او در نوازندگی پیانو هستند و به آثاری ماندگار تبدیل شده‌اند.

مرتضی محجوبی

محجوبی پیانو را نزد حسین هنگ‌آفرین، از شاگردان لومر فرانسوی، آموخت. او خیلی زود در پیانو سرآمد زمان خود شد. محجوبی علاوه بر نوازندگی، چندین تصنیف و پیش‌درآمد و رنگ نیز تصنیف کرده‌است. تصنیف‌هایش پلی است میان تصنیف‌های عارف قزوینی و علی اکبر شیدا و تصنیف‌های زمانه‌اش. تصنیف «من از روز ازل دیوانه بودم» از آثار اوست.
او برای خود نتی اختراع کرده بود. نت نویسی او تماماً ایرانی است و با نت نویسی غربی کاملاً تفاوت دارد. در این شیوه، نوشتن از راست به چپ صورت می‌گیرد و هیچ خط حاملی وجود ندارد، تمام علائم نیز مشخص شده‌است.
محجوبی را چیره‌دست‌ترین نوازنده پیانو به سبک ایرانی می‌دانند.

مرتضی محجوبی، از معروف‌ترین پیانیست‌های ایرانی

جواد معروفی

معروفی در اولین سال تاسیس رادیو در این مرکز به فعالیت پرداخت. او در ارکستر گل‌ها سولیست، رهبر ارکستر و تنظیم‌کننده بود. از آثار او می‌توان به فانتزی ژیلا و خواب‌های طلایی اشاره کرد.
اجرای قطعه خواب‌های طلایی با پیانو را بارها شنیده‌ایم. شما را به تماشای اجرای متفاوت این قطعه با سه‌تار و قانون دعوت می‌کنیم.

او در نواختن پیانو برای موسیقی ایرانی، بیشتر از روش مشیر هـمایون اقـتباس می کرد. اما شیوه‌ای ویژه و یکتا داشت که تکـنیک در آن آشکار بود. معـروفی بیش از چهل سال سابقـه فعالیت در زمینه آهـنگ‌سازی دارد. او و پدرش نخستین کسانی محسوب می شوند که قـطعاتی در دامنه موسیقی ایرانی برای پیانو ساخته و تنظیم کرده‌اند.

معروفی درباره حضور خود در رادیو می‌گوید:

 “از بدو تاسیس رادیو در سال هـزار و سیصد و نوزده در آنجا هـم مشغول شدم. در آن موقع سنی نداشتم ولی هـم نوازنده پیانو بودم و هـم رهـبر ارکستر شماره یک. سال اولی که رادیو تاسیس شد، در اولین ارکستر رادیو این نوازنده‌ها بودند: صبا، حبیب سماعی، حسین تهرانی، مرتضی نی‌داوود و خود من. بعدها که برنامه گلها تاسیس شد من رهـبر ارکستر آن شدم و نوازنده پیانو و سولیست هـم بودم. برای ارکستر گـلها هـم قطعاتی تنظیم می‌کردم.”

همچنین در جایی از شاگردان خود و کسانی نام برده که در نوازندگی پیانو دنباله‌رو سبک او هستند:

  “سبک من را انوشیروان روحانی، اردشیر روحانی، افـلیا پرتو، مهین زرین پنجه و ساسان محبی خوب می نوازند. آنها شاگردان خوبـم بوده‌اند. آنها هم موسیقی ایرانی را می‌دانند هـم موسیقی غـربی را. موسیقی ایرانی را وقتی به شاگرد درس می‌دهـیـم که دست روان داشته باشد و موسیقی کلاسیک را زده باشد. چون موسیقی کلاسیک دست را روان و نت‌خوانی را قوی می‌کند. بعدا موسیقی ایرانی به او درس می‌دهـیـم، چون موسیقی ایرانی تکنیک مفصلی دارد.

منبع
ویکی پدیا
ماهور
جواد معروفی
مبانی موسیقی، کیوان جعفری‌نژاد، سروین آزاد